O Concello de Santiago conmemorará o vindeiro mércores 19 de agosto o 90 aniversario do asasinato de Ánxel Casal, alcalde republicano da cidade en 1936. O acto desenvolverase ás 12:00 no Pazo de Raxoi e servirá tamén para lembrar a figura de Camilo Díaz Baliño, ilustrador e delineante municipal que fora asasinado cinco días antes.
A homenaxe estará encabezada pola alcaldesa compostelá, Goretti Sanmartín Rei, e contará coa presenza de representantes dos concellos de Santiago, Teo e Arzúa, tres municipios ligados aos últimos días de Casal e ás circunstancias que rodearon a súa detención e morte. O Concello convidou tamén persoas e colectivos relacionados coa recuperación da memoria histórica.
Ánxel Casal foi asasinado en Cacheiras, no concello de Teo, o 19 de agosto de 1936, pouco despois do golpe militar que desembocaría na Guerra Civil e na ditadura franquista. Cinco días antes, Camilo Díaz Baliño fora asasinado na estrada entre Palas de Rei e Melide, nun episodio que tamén forma parte da represión exercida durante aquelas primeiras semanas.
Os dous compartiran antes da súa morte os baixos do Pazo de Raxoi, onde o franquismo habilitou o cárcere coñecido como A Falcona. Porén, os vínculos entre Casal e Díaz Baliño ían moito máis alá dos últimos días que pasaron detidos: as súas traxectorias cruzáronse durante anos nos ámbitos político, persoal e cultural.
Precisamente esa relación será o eixo central da intervención do deseñador Pepe Barro, que ofrecerá un relatorio no propio Pazo de Raxoi. A súa exposición abordará tamén a influencia que os dous tiveron no desenvolvemento da cultura e da vida política galegas durante as primeiras décadas do século XX.
O acto lembrará igualmente o conxunto das persoas represaliadas por defender a liberdade, a democracia e os dereitos colectivos, segundo sinala o Concello. A convocatoria forma parte do recoñecemento institucional que o Goberno local puxo en marcha en 2023 arredor da memoria de Casal e da represión franquista.
Con esta iniciativa, o Concello pretende manter dentro da axenda institucional a recuperación das figuras vinculadas á defensa dos dereitos civís e á cultura galega, así como divulgar entre a cidadanía os episodios de represión vividos en Santiago e na súa contorna tras o golpe de 1936.
UN ALCALDE LIGADO AO GALEGUISMO E Á EDICIÓN
Ánxel Casal ocupaba a Alcaldía de Santiago no momento do golpe militar de xullo de 1936. A súa actividade política incluíra tamén a Vicepresidencia da Deputación da Coruña, a participación nas Irmandades da Fala e a militancia no Partido Galeguista.
Casal foi ademais un dos participantes no proceso político que levou á elaboración e aprobación do Estatuto de Autonomía de Galicia de 1936, plebiscitado poucas semanas antes do levantamento militar. A súa figura quedou así vinculada tanto á política municipal compostelá como ao desenvolvemento do galeguismo político durante a Segunda República.
Paralelamente, desenvolveu un amplo traballo como impresor e editor, cun papel relevante na edición de obras en galego e na creación de estruturas culturais que contribuíron á normalización da lingua. A súa actividade pública combinou deste xeito a política institucional cunha participación continuada nos movementos culturais da época.
Nese percorrido tivo tamén unha presenza destacada a súa muller, María Miramontes, implicada en diferentes iniciativas culturais e políticas. Ambos aparecen, por exemplo, nunha das fotografías tomadas en Madrid con motivo da entrega do Estatuto de Autonomía de 1936, unha das imaxes que documentan a súa participación no galeguismo daquel período.
Noventa anos despois dos asasinatos de Casal e Díaz Baliño, o acto do 19 de agosto volverá reunir no Pazo de Raxoi, o mesmo edificio no que permaneceron detidos, representantes institucionais e colectivos da memoria para lembrar as súas traxectorias e a das demais vítimas da represión franquista.
