O Arquivo de Galicia, situado na Cidade da Cultura de Santiago, converteuse nos últimos anos nun espazo clave para revisar unha parte incómoda da historia galega. A exposición acollida en 2023, centrada nas internas do antigo Hospital Psiquiátrico de Conxo, abriu a porta a unha investigación que levou á xornalista e investigadora Carmen V. Valiña a reconstruír voces e vidas que permaneceron ocultas durante máis dun século. A partir de máis de 500 expedientes datados entre 1875 e 1936, a autora seleccionou arredor de medio cento de historias que conforman o seu libro As tolas que non o eran, un traballo que procura entender como funcionaba o sistema psiquiátrico e, sobre todo, que motivaba realmente o ingreso de tantas mulleres.
Valiña explica que a consulta da documentación deixou ver un patrón claro: os internamentos respondían con frecuencia a motivos alleos á saúde mental. Segundo relata, “trátase de presión social disfrazada de enfermidade mental”, unha afirmación que resume o espírito dun sistema que permitía recluír mulleres por comportamentos desviados do modelo imposto: nais solteiras, mozas que exercían a súa sexualidade con liberdade, vítimas de violacións ou abortos, ou mesmo rapazas cuxa conduta se interpretaba como “estraña” dentro do marco moral da época.
A investigadora subliña que os expedientes inclúen as chamadas ‘historias familiares’, entrevistas realizadas polos médicos aos homes que solicitaban o ingreso das súas esposas, fillas ou irmás. A través destes documentos, hoxe conservados no Arquivo de Galicia, pode seguirse o peso do control familiar e social na vida das mulleres. Aínda que algúns informes conteñen diagnósticos claros, Valiña destaca que outros carecen de calquera base clínica, reforzando a idea de que Conxo operaba tamén como mecanismo disciplinario.
Entre os casos recuperados está o de Manola Navarro, quen marchou á Habana con parte da súa familia e regresou cunha vida máis “libre”, afastada das expectativas tradicionais. Ese cambio de costumes abonda para que os seus achegados decidisen o seu ingreso. Non foi unha excepción. Diagnósticos como ‘tolemia histérica’ ou ‘psicose puerperial’ repetíanse con frecuencia, asociados á sexualidade das viúvas ou a problemas derivados do parto. Para moitas destas mulleres, non había tratamento ningún: o día a día consistía en traballar no propio hospital, ocupándose da limpeza, das cociñas ou da horta.
Outro dos aspectos máis delicados da investigación é a ausencia de información sobre os embarazos. Algúns expedientes reflicten que certas mulleres ingresaban xa en estado de xestación, mentres que outras quedaban embarazadas dentro da institución. Para Valiña, é unha das zonas máis escuras: a documentación non aclara en que condicións se producían estas situacións e descoñécese o destino dos bebés.
A maior parte das internas pertencían ao rural galego e a clases populares, un factor que condicionaba a súa capacidade de defensa e saída do centro. “Estamos a falar dunha discriminación multifactorial”, explica a autora, que lembra tamén que moitas faleceron en Conxo tras anos de reclusión. Con todo, a partir das décadas de 1920 e 1930 comeza a aparecer outro perfil: mulleres de clase media, cuxos casos permiten seguir o rastro cara aos primeiros anos do franquismo, unha etapa que Valiña pretende abordar na continuación da súa investigación.
A xornalista sinala que a espiral de silencio e vergoña que rodeou a estas mulleres perdura ata a actualidade. Para moitas familias, recoñecer que unha antepasada fora internada en Conxo continúa a ser un tema delicado. Nalgúns encontros arredor do libro achegáronselle historias persoais, como a dunha familia que quere reconstruír a vida dunha avoa procedente da Costa da Morte. Mais estes casos son excepcionais.
A autora reflexiona tamén sobre certas continuidades no debate contemporáneo sobre saúde mental e xénero. Valiña lembra que, malia os avances, “moitas veces séguesenos tratando de histéricas”, reproducindo tópicos que penalizan a expresión emocional das mulleres. Do mesmo xeito, cuestiona que se manteñan diagnósticos e tratamentos excesivos para cuestións condicionadas por factores sociais e económicos, e non necesariamente por trastornos psiquiátricos.
