Por primeira vez en doce anos, non haberá marcha nin acto de homenaxe ás vítimas do accidente do tren Alvia en Santiago de Compostela na véspera do Día de Galicia. A plataforma que agrupa os afectados pola traxedia ferroviaria ocorrida en Angrois o 24 de xullo de 2013 decidiu, tras unha asemblea celebrada o pasado 23 de xullo, non convocar a tradicional mobilización que cada ano remataba diante da Catedral para reclamar responsabilidades políticas e xudiciais. Tampouco terá lugar o acto conmemorativo na curva da Grandeira, onde se produciu o sinistro.
A decisión chega despois de que, en xullo de 2024, a Audiencia Provincial da Coruña emitise unha sentenza que condena por imprudencia grave ao maquinista do tren e ao exdirector de seguridade na circulación de Adif, a empresa pública encargada de xestionar a infraestrutura ferroviaria. Foron considerados culpables de 79 delitos de homicidio e 143 de lesións, nun proceso que comezou once anos despois do accidente e que prolongou a súa instrución durante unha década, con varias reaperturas motivadas, entre outras razóns, por informes da Unión Europea.
O xuízo, iniciado en outubro de 2022, durou dez meses e representou un fito xudicial para as vítimas, que durante anos denunciaron a falta de asunción de responsabilidades máis aló do erro humano. Non obstante, a sentenza non puxo punto final ao caso. Actualmente están presentados 108 recursos contra o fallo, que deben ser resoltos pola mesma sala da Audiencia Provincial. Non existe prazo legal para emitir esa resolución e algunhas partes agardan que o novo pronunciamento non chegue ata 2026.
Mentres tanto, a plataforma de vítimas mantén aberta unha vía xudicial ante o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos, en Estrasburgo. A súa demanda, interposta en 2021, ten por obxectivo que se obrigue ao Estado español a realizar unha investigación independente do accidente, despois de que a CIAF —a Comisión de Investigación de Accidentes Ferroviarios, adscrita ao Ministerio de Transportes— emitise un informe atribuíndo en exclusiva a responsabilidade ao maquinista polo exceso de velocidade.
As vítimas cuestionan a imparcialidade desta comisión e reclaman unha nova investigación que cumpra cos estándares europeos, incluíndo o dereito das vítimas a ser escoitadas e corrixindo as deficiencias sinaladas pola Axencia Ferroviaria Europea. Esta esixencia foi desestimada polo Tribunal Superior de Xustiza de Madrid, o Tribunal Supremo e o Tribunal Constitucional, polo que a última instancia dispoñible é agora o tribunal de Estrasburgo.
Nun comunicado remitido á plataforma o pasado 5 de febreiro, a Secretaría do Tribunal Europeo informou que o caso será sometido a exame “axiña que como sexa posible” e que poderá solicitar documentación adicional no transcurso do proceso. A asociación lembra que esta corte só admite un 5 % das demandas presentadas, segundo datos do Consello Xeral da Avogacía Española, pero confía en que esta poida prosperar polo impacto humano e institucional da traxedia.
A renuncia á mobilización deste ano foi adoptada nunha asemblea cunha participación máis reducida que en edicións anteriores, marcada polo cansazo acumulado durante máis dunha década de loita e pola dispersión xeográfica dos afectados, moitos deles residentes fóra de Galicia. Segundo o presidente da plataforma, Jesús Domínguez, este ano só se celebrará un acto privado o 23 de xullo entre familiares das vítimas falecidas e, ao día seguinte, unha convocatoria pública diante da estación de tren de Santiago, na que se lerá un comunicado e se realizarán declaracións aos medios.
Durante once anos consecutivos, os familiares reuníronse o 24 de xullo ás portas do campo da festa de Angrois, no lugar e na hora exacta do descarrilamento, a escasos minutos da celebración do Día de Galicia. Alí, entre recordos e consignas de denuncia, mantiveron viva a memoria das vítimas e reclamaron que non se reducise a responsabilidade á figura do condutor. Agora, a fatiga emocional e a dor de revivir anualmente aquel momento marcaron o cambio de rumbo.
O acto deste ano, pois, non terá carácter multitudinario nin visibilidade na praza do Obradoiro, como en anteriores ocasións. Mais a ausencia de pancartas non implica a renuncia á xustiza. A ollada das vítimas está posta agora en Estrasburgo, último recurso para que se determine se o Estado español garantiu o dereito a un proceso equitativo e respectou os dereitos fundamentais dos afectados.
Doce anos despois, as feridas seguen abertas. A loita polos dereitos das vítimas do Alvia continúa, mais muda de escenario e de forma: do clamor nas rúas de Santiago ao silencio xurídico das institucións europeas.
