O Concello de Santiago de Compostela investirá preto de 1,2 millóns de euros na rehabilitación do Palacete do Espiño, un inmoble modernista construído a comezos do século XX que permanece en estado de ruína. A intervención permitirá recuperar a edificación para o uso público mediante a creación de catro espazos polivalentes, mantendo a súa configuración arquitectónica e restaurando os elementos patrimoniais que aínda se conservan. O Goberno municipal calcula que as obras terán unha duración de 24 meses desde a súa adxudicación.
O proxecto foi presentado este mércores polo concelleiro de Obras, Xesús Domínguez, acompañado polo xefe do Servizo de Proxectos e Obras, Antonio Ranedo, e polo arquitecto responsable da redacción, José Ignacio López de Rego Uriarte, neto de Jesús López de Rego, autor do deseño orixinal do edificio.
Antes de abordar a intervención, Domínguez trasladou a solidariedade do Concello e da veciñanza compostelá coas vítimas e familiares do accidente ferroviario ocorrido en Urda, na provincia de Toledo. O edil lembrou que Santiago conserva a memoria da traxedia de Angrois e expresou tamén o seu apoio aos equipos de emerxencias mobilizados no lugar do sinistro.
A proposta municipal busca converter o antigo palacete nun equipamento público adaptable a diferentes actividades, sen establecer de antemán unha función exclusiva para o conxunto. Esta decisión pretende evitar as limitacións que suporía acondicionar o edificio para un único uso e facilitar que poida responder ás necesidades municipais que xurdan no futuro.
Segundo explicou Antonio Ranedo, a intervención permitirá habilitar arredor de 310 metros cadrados útiles na planta baixa, distribuídos en catro salas de diferentes dimensións, con superficies aproximadas de entre 50 e 80 metros cadrados. Estes recintos poderán acoller actividades culturais, exposicións, concertos, encontros e outras iniciativas abertas á cidadanía.
O responsable municipal comparou as posibilidades do futuro equipamento coas actividades que actualmente se desenvolven noutros inmobles recuperados da cidade, como a Casa das Máquinas ou a Casa da Luz.
A distribución organizarase arredor dun núcleo central no que se concentrarán as comunicacións interiores, os aseos, os almacéns e as instalacións necesarias para o funcionamento do edificio. Esta disposición permitirá manter as diferentes salas abertas e facilitar a súa adaptación a distintas necesidades.
Un dos espazos principais contará con dous niveis diferenciados, unha configuración que permitirá incorporar un pequeno escenario e conservar unha lareira existente. Ademais, o proxecto contempla a recuperación da antiga capela como espazo con funcionamento independente, mantendo os seus elementos arquitectónicos característicos.
O deseño incorpora criterios de accesibilidade universal, de maneira que os diferentes recintos destinados ao público poidan ser utilizados por persoas con mobilidade reducida. Tamén se prevén as instalacións de climatización, renovación do aire e protección contra incendios necesarias para desenvolver actividades de pública concorrencia.
UN INTERIOR ABERTO QUE PERMITIRÁ RECUPERAR AS TERRAZAS
Unha das principais características da rehabilitación será a decisión de non reconstruír inicialmente todas as plantas interiores que tiña a antiga residencia. En lugar de dividir o edificio en pisos convencionais, as salas conservarán alturas amplas que permitirán apreciar o volume completo da construción.
Ranedo explicou que esta solución responde ao cambio de función do inmoble, que pasará de ser unha residencia particular a albergar actividades abertas ao público. Para determinados usos, como concertos ou encontros con asistencia numerosa, considérase máis adecuado dispoñer de espazos diáfanos e con maior altura.
Algunhas dependencias poderán alcanzar arredor de nove metros de altura, mentres que outras, como a capela, conservarán proporcións diferentes. As antigas ventás das plantas superiores quedarán integradas nestes volumes de dobre altura.
O núcleo central contará con escaleiras que permitirán acceder ás terrazas situadas a diferentes cotas, unha característica do deseño orixinal vinculada á adaptación do edificio á pendente do terreo. Tamén se habilitarán pequenos balcóns interiores desde os que observar algunhas das salas.
As plantas superiores, polo tanto, non funcionarán inicialmente como superficies completas destinadas a actividades públicas. Non obstante, a intervención deixará aberta a posibilidade de incorporar novos forxados no futuro, no caso de que o Concello decida ampliar a superficie útil do equipamento.
O proxecto tamén reservará as condicións necesarias para incorporar un sistema de elevación se unha futura ampliación o require.
No relativo ao acondicionamento térmico, os técnicos municipais aclararon que a calefacción e a ventilación estarán dimensionadas para o volume completo dos espazos, e non exclusivamente para a superficie da planta baixa. As instalacións proxectadas tamén permitirán asumir posibles modificacións posteriores na distribución interior.
A REHABILITACIÓN CONSERVARÁ A IMAXE EXTERIOR DO EDIFICIO MODERNISTA
O Palacete do Espiño foi construído entre 1910 e 1915, seguindo o proxecto de Jesús López de Rego, nunha zona situada nas proximidades de Monte Pío, o parque de Galeras e o río Sarela. Naquel momento, a contorna experimentaba unha transformación urbanística despois dunha etapa marcada pola presenza de actividades industriais, especialmente as curtidurías.
O edificio naceu como segunda residencia dunha familia vinculada á burguesía compostelá, nun período no que comezaban a proliferar este tipo de construcións nas aforas da cidade. Co crecemento urbano, o que inicialmente se atopaba separado do núcleo histórico acabou integrado na paisaxe de Santiago.
José Ignacio López de Rego explicou que a edificación constitúe un exemplo da introdución das correntes arquitectónicas europeas de finais do século XIX e comezos do XX en Compostela. O seu avó incorporou influencias do modernismo, do eclecticismo e da arquitectura neogótica, xunto con técnicas construtivas que daquela representaban unha evolución respecto dos sistemas tradicionais.
Entre estas innovacións destacou o emprego de cemento Portland, formigón, elementos prefabricados e estruturas metálicas, tanto nos forxados como nos compoñentes ornamentais. O arquitecto sinalou tamén as influencias da Secesión vienesa, asociada a figuras como Otto Wagner e Josef Hoffmann, e da Escola de Glasgow, vinculada a Charles Rennie Mackintosh.
A edificación desenvolveuse en tres fases construtivas, adaptándose ás diferentes alturas da parcela. Esta circunstancia explica a súa composición volumétrica e a disposición singular dalgunhas dependencias, incluída a capela, cuxo altar presenta unha orientación distinta da habitual nos templos tradicionais.
O proxecto actual conservará a volumetría exterior orixinal, incluídas as cubertas inclinadas da nave principal e da capela e as cubertas planas correspondentes ás terrazas.
Con todo, a restauración permitirá distinguir os elementos históricos das partes reconstruídas. López de Rego explicou que a intención non é realizar unha reprodución indistinguible do inmoble desaparecido, senón empregar materiais e solucións que permitan identificar as intervencións contemporáneas.
Para iso, priorizaranse os sistemas de construción en seco, a madeira e os materiais de proximidade, co obxectivo de reducir o impacto ambiental da obra e recuperar técnicas compatibles coa estrutura histórica.
Unha parte do investimento destinarase á restauración dos compoñentes ornamentais que caracterizan o Palacete do Espiño, tanto nas fachadas como na capela.
O arquitecto destacou a presenza de gárgolas e figuras inspiradas na tradición gótica e na mitoloxía, que forman parte da linguaxe decorativa do edificio. Entre elas figuran representacións de aguias, galgos e do can Cérbero, a criatura de tres cabezas da mitoloxía clásica.
Estes elementos foron realizados, en boa medida, mediante procedementos de prefabricación, unha técnica que López de Rego considera especialmente representativa da modernización construtiva introducida polo autor do inmoble.
A actuación incluirá tamén a recuperación de molduras, revestimentos, rebocos e baldosas hidráulicas, así como doutros detalles que permanecen entre os restos da construción.
Antes de definir as solucións de restauración, o equipo redactor realizou un estudo dos elementos conservados e das súas patoloxías. A documentación identifica problemas relacionados coa humidade, a presenza de sales, fungos, liques e desprendementos dos revestimentos, entre outras alteracións derivadas do deterioro acumulado.
O obxectivo será estabilizar os restos existentes, recuperar os elementos que poidan conservarse e completar as partes necesarias para devolverlle ao conxunto as condicións de seguridade e habitabilidade.
A FINCA QUEDARÁ PROTEXIDA COMO ESPAZO VERDE PÚBLICO
A recuperación do palacete forma parte dunha intervención municipal máis ampla sobre a finca do Espiño, situada nunha das áreas verdes que conectan a cidade histórica coa contorna do Sarela.
Domínguez lembrou que o Concello aprobou en 2025 unha modificación do planeamento urbanístico para eliminar as posibilidades de desenvolvemento inmobiliario privado que estaban previstas na ordenación de 2004.
A modificación suprimiu o aproveitamento lucrativo da parcela, así como os volumes edificables e os usos privados contemplados anteriormente. Deste xeito, o Goberno local pretende garantir a conservación da finca como zona verde de acceso público, integrada no anel ambiental que rodea Compostela.
O concelleiro destacou tamén a relación paisaxística do espazo coa cidade histórica. Desde a finca poden observarse a Catedral e outros elementos do perfil urbano compostelán, mentres que o propio palacete forma parte da paisaxe visible desde diferentes puntos da cidade.
Nos últimos meses, o Concello xa executou traballos de acondicionamento nos xardíns e no estanque da finca. As actuacións incluíron a impermeabilización deste último, a retirada de determinadas especies vexetais, entre elas algunhas invasoras, e a plantación de herba para recuperar as superficies axardinadas. Estas intervencións buscan mellorar as condicións da contorna mentres se prepara a rehabilitación arquitectónica do inmoble.
UN NOVO INTENTO DE RECUPERACIÓN TRAS VARIOS PROXECTOS SEN EXECUTAR
A intervención presentada este mércores chega despois de case dúas décadas de propostas para recuperar o Palacete do Espiño que non chegaron a materializarse.
Domínguez lembrou que desde 2008 se formularon diferentes alternativas, entre elas unha proposta do arquitecto e premio Pritzker Jean Nouvel. Posteriormente, o Concello impulsou novos procedementos para acometer a rehabilitación.
En 2019 licitouse unha intervención que quedou deserta, mentres que en 2021 se promoveu outro concurso para recuperar o edificio. A Universidade de Santiago de Compostela tamén participou na procura de alternativas mediante un traballo desenvolvido no marco do seu Máster de Enxeñaría da Madeira Estrutural.
O último intento de contratación tampouco chegou a traducirse na execución das obras. En setembro de 2024, o Concello resolveu o contrato adxudicado, despois de que a empresa encargada non conseguise levar a cabo a intervención prevista.
A partir dese momento, o Goberno municipal decidiu reformular a actuación, reducindo a dependencia dun programa de usos previamente definido e dando prioridade á consolidación do inmoble e á súa recuperación funcional.
Segundo explicou o concelleiro, a nova proposta pretende ofrecer unha solución que permita abrir o edificio á cidadanía sen condicionar de maneira permanente a súa utilización futura.
O CONCELLO CALCULA CATRO MESES PARA A LICITACIÓN E DOUS ANOS DE OBRAS
O proxecto de rehabilitación xa conta coa aprobación municipal, producida dous días antes da presentación pública. O Servizo de Proxectos e Obras está a preparar agora a documentación necesaria para trasladar o expediente ao departamento de Contratación.
A previsión trasladada por Xesús Domínguez é iniciar a tramitación da licitación nos próximos días, cun prazo estimado duns catro meses para completar o procedemento.
Unha vez adxudicado o contrato, a empresa responsable disporá de 24 meses para executar a rehabilitación, de acordo coa planificación presentada polo Concello.
