O Centro Singular de Investigación en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS) da Universidade de Santiago de Compostela (USC) coordinará un proxecto internacional destinado a investigar novas formas de tratar os tumores cerebrais mediante radioterapia. A iniciativa, denominada ‘InnovaRTBRAIN’ (Innovative Radiotherapy for Brain Tumours), contará cun período de desenvolvemento de catro anos e reunirá institucións científicas, centros hospitalarios e compañías tecnolóxicas de diferentes países europeos.
O programa, financiado a través das accións Marie Skłodowska-Curie Doctoral Networks da Unión Europea, centrará boa parte dos seus esforzos nos gliomas, un grupo de tumores cerebrais que presentan importantes dificultades terapéuticas. A investigación pretende avanzar cara a tratamentos capaces de actuar con maior precisión sobre as células tumorais, incrementar a eficacia da radiación e limitar as consecuencias que esta pode provocar nos tecidos cerebrais sans.
Desde Santiago, o CiMUS asumirá a coordinación dunha rede que integrará especialistas en física médica, bioloxía, enxeñaría e oncoloxía radioterápica. O traballo conxunto permitirá abordar o desenvolvemento das novas terapias desde diferentes disciplinas, conectando os estudos de laboratorio coas aplicacións médicas e tecnolóxicas.
Entre as institucións participantes atópanse o Centro Alemán de Investigación Oncolóxica (DKFZ), a Universidade de Amberes, o Institut Necker Enfants Malades, a Universidade de Oslo e a Universidade de Pavía. A colaboración tamén incorpora empresas do ámbito sanitario e tecnolóxico, como VARIAN Medical Systems, Batea Oncology e Xstrahl, que contribuirán ao desenvolvemento e á posible aplicación das innovacións investigadas.
Un dos principais ámbitos de traballo de ‘InnovaRTBRAIN’ será o estudo dos mecanismos que explican a resposta dos gliomas aos tratamentos con radiación. Estes tumores caracterízanse pola súa capacidade para estenderse entre as células do cerebro e pola resistencia que poden desenvolver fronte ás terapias dispoñibles, circunstancias que dificultan tanto a súa eliminación como a protección das estruturas cerebrais próximas.
Para afrontar estas limitacións, o proxecto investigará diferentes modalidades de radioterapia que permitan concentrar os efectos do tratamento nas zonas afectadas. Entre elas figuran a irradiación espacialmente fraccionada, que distribúe a radiación de maneira non uniforme; a radioterapia FLASH, baseada na administración de doses a taxas moi elevadas; a protonterapia, que emprega feixes de protóns; e as terapias alfa dirixidas, que utilizan partículas radioactivas para actuar sobre células específicas.
Estas técnicas serán obxecto de estudos destinados a determinar a súa capacidade para controlar os tumores e reducir os danos sobre o tecido cerebral que non está afectado pola enfermidade. A investigación combinará coñecementos de radiobioloxía, física e desenvolvemento tecnolóxico para avaliar as posibilidades de cada procedemento e identificar novas vías de aplicación clínica.
Outra das liñas de investigación analizará a relación entre a radiación e o sistema inmunitario. O consorcio estudará como reaccionan as defensas do organismo ante os tratamentos radioterápicos e de que maneira esa resposta pode aproveitarse para deseñar estratexias terapéuticas combinadas.
Neste ámbito, os equipos científicos explorarán a integración da radioterapia con tratamentos de inmunoterapia e con terapias celulares, incluídas as CAR-T. O propósito será determinar se a combinación de diferentes intervencións pode mellorar a resposta fronte aos tumores e abrir alternativas para pacientes nos que os procedementos actuais presentan limitacións.
Ademais do seu programa científico, ‘InnovaRTBRAIN’ contará cunha vertente dedicada á formación de persoal investigador. A rede europea financiará 14 contratos predoctorais, repartidos entre as universidades, hospitais, centros de investigación e empresas que participan na iniciativa.
As persoas seleccionadas desenvolverán proxectos relacionados con diferentes aspectos do tratamento dos tumores cerebrais. As investigacións incluirán modalidades como a radioterapia FLASH, a radioterapia con microfeixes e as terapias alfa dirixidas, así como estudos sobre inmunoterapia, tratamentos celulares CAR-T, dosimetría avanzada e técnicas de imaxe médica.
Tamén se abordarán cuestións vinculadas á análise multiómica, que permite estudar de maneira conxunta diferentes tipos de información molecular, e á bioloxía do microambiente tumoral, fundamental para comprender as interaccións entre as células cancerosas e os tecidos que as rodean.
O proceso de selección permanece aberto para varias das prazas predoctorais distribuídas entre as entidades europeas participantes. As oportunidades están orientadas a persoas interesadas en desenvolver a súa carreira científica en disciplinas como a radiobioloxía, a inmunoloxía, a física médica, a bioinformática ou a enxeñaría biomédica.
A través deste programa, o consorcio tamén busca facilitar a colaboración entre investigadores de distintos países e sectores profesionais. A formación incluirá competencias relacionadas coa investigación, a innovación e o emprendemento, co obxectivo de preparar especialistas capaces de participar no desenvolvemento de futuras tecnoloxías sanitarias.
Un dos retos que afrontará o proxecto coordinado desde Compostela será trasladar os resultados científicos a novas posibilidades de tratamento para as persoas con tumores cerebrais. Para iso, a colaboración entre centros académicos, hospitais e empresas permitirá conectar as distintas fases da investigación, desde o estudo dos mecanismos biolóxicos ata o desenvolvemento de ferramentas que poidan chegar ao ámbito asistencial.
A iniciativa pretende contribuír á creación de tratamentos máis personalizados, adaptados ás características dos tumores e ás necesidades dos pacientes. A redución dos efectos secundarios da radioterapia constitúe outro dos obxectivos do programa, especialmente relevante cando as intervencións afectan a órganos e tecidos de elevada sensibilidade, como o cerebro.
O desenvolvemento destas propostas dependerá dos resultados que se obteñan durante os catro anos de investigación. Polo momento, trátase dun programa orientado a establecer as bases científicas e tecnolóxicas de futuras opcións terapéuticas, polo que as técnicas estudadas deberán superar as correspondentes fases de avaliación antes dunha eventual incorporación á práctica clínica.
A participación de compañías especializadas tamén busca favorecer a transferencia dos avances ao sector industrial e facilitar o desenvolvemento de dispositivos, procedementos e outras tecnoloxías relacionadas coa radioterapia.
O CIMUS REFORZA A SÚA PARTICIPACIÓN NA INVESTIGACIÓN EUROPEA
A coordinación de ‘InnovaRTBRAIN’ sitúa o CiMUS da USC como centro responsable da organización dunha rede internacional de investigación oncolóxica. O instituto compostelán desenvolve a súa actividade no ámbito das enfermidades crónicas e organiza o seu traballo arredor de dous grandes programas científicos: Mecanismos Moleculares das Enfermidades e Integrativo Traslacional.
Ambas as liñas combinan o estudo dos procesos biolóxicos que interveñen nas enfermidades coa procura de aplicacións clínicas e novas alternativas terapéuticas. Para iso, o centro mantén colaboracións con universidades, institucións sanitarias, empresas e entidades de innovación tanto de Galicia como doutros territorios.
O CiMUS conta co recoñecemento CIGUS da Xunta de Galicia, vinculado á calidade e ao impacto da súa actividade científica. O centro recibe financiamento da Consellería de Educación, Ciencia, Universidades e Formación Profesional e está cofinanciado pola Unión Europea a través do Programa Galicia FEDER 2021-2027.
Ademais, obtivo recentemente a acreditación nacional como Unidade de Excelencia María de Maeztu, concedida polo Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades, baixo a referencia CEX2024-001463-M.
