O incremento das temperaturas está a aumentar o impacto da meteoroloxía sobre a saúde humana e tamén sobre o funcionamento das cidades. Este fenómeno, coñecido como estrés térmico, é un dos ámbitos de estudo do Laboratorio de Sistemas da Universidade de Santiago de Compostela, que traballa no desenvolvemento dun modelo predictivo capaz de avaliar como determinadas intervencións urbanas poden modificar a temperatura nos espazos urbanos.
O proxecto está dirixido por Joaquín Triñanes, profesor e doutor da área de Linguaxes e Sistemas Informáticos da USC e responsable do Laboratorio de Sistemas (LABSIS). Segundo explica, o aumento das temperaturas non afecta unicamente ás persoas, senón tamén ás propias estruturas urbanas. “Tamén supón estrés para as infraestruturas das cidades”, advirte.
Triñanes defende que o contexto actual obriga a revisar a maneira na que se planifican os espazos urbanos. “Hai que cambiar o enfoque urbanístico”, sinala o investigador, que insiste na necesidade de adaptar as cidades ás novas condicións derivadas do cambio climático.
O traballo de LABSIS enmárcase no proxecto europeo ‘Probono’, centrado en actuacións urbanísticas orientadas a reducir o impacto da calor na saúde da poboación e a diminuír o chamado efecto illa de calor. Este fenómeno provoca que as cidades rexistren temperaturas máis elevadas que as zonas da súa contorna, debido á presenza de edificios, cemento, asfalto e outros materiais que acumulan calor.
O modelo desenvolvido pola USC emprega datos satelitais para observar a evolución térmica dos espazos urbanos e simular os efectos de diferentes intervencións. A ferramenta permite analizar que acontecería se se substitúen determinadas superficies por outras con maior capacidade de arrefriamento, como zonas arboradas ou espazos verdes.
“Que pasaría se, en vez dun aparcadoiro de cemento, poñemos unha superficie arborada? Por exemplo, en Madrid Nuevo Norte, observamos baixadas de entre 4 e 5 graos”, explica Triñanes. Este ámbito madrileño é un dos espazos modelo empregados polo proxecto europeo para probar o funcionamento das simulacións.
A finalidade é avaliar con antelación que medidas poden contribuír a reducir o estrés térmico e mellorar a adaptación das cidades ao cambio climático. O sistema permitiría analizar a situación de calquera núcleo urbano, tamén en Galicia, incluíndo cidades como Santiago de Compostela, Vigo ou A Coruña.
As proxeccións coas que traballa o equipo apuntan a escenarios futuros nos que, dentro de varias décadas, poderían rexistrarse situacións “bastante graves” se non se introducen medidas de adaptación. O modelo inclúe estimacións climáticas que permiten calcular, entre outras cuestións, o número de días con onda de calor previstos nos próximos 50 ou 60 anos.
Triñanes sitúa estas análises nun contexto no que as temperaturas “están por riba do normal” e no que a entrada de aire africano, a falta de vento e a ausencia de nubes poden xerar “a tormenta perfecta”.
Unha das claves do sistema é a monitorización das illas de calor urbanas. LABSIS traballa con indicadores que permiten identificar que zonas da cidade xeran maior estrés térmico sobre a poboación e que porcentaxe de habitantes se ve afectada por este fenómeno.
O problema non depende só dos valores máximos acadados durante o día, senón tamén da persistencia da calor. “A duración deste fenómeno é moi importante porque vai rebaixinando as nosas reservas pouco a pouco”, subliña Triñanes. Cando as temperaturas descenden pola noite, o corpo pode recuperarse mellor, mais o efecto illa de calor dificulta esa baixada térmica nos espazos urbanos. “Neste caso, o efecto illa de calor impide que iso teña lugar”, engade.
No marco de ‘Probono’, LABSIS tamén realiza simulacións relacionadas coa dispersión de partículas que poden afectar á saúde da poboación. Este traballo forma parte do desenvolvemento dun xémeo dixital e permite estudar, por exemplo, en que momentos resulta menos prexudicial levar a cabo actuacións como demolicións ou obras que poidan liberar partículas ao ambiente.
O obxectivo é que este tipo de intervencións urbanas se programen “naqueles períodos nos que o impacto sobre a poboación é mínimo”, segundo explica o investigador da USC.
As consecuencias do estrés térmico teñen unha dimensión sanitaria directa e indirecta. No peor dos casos, poden chegar a provocar mortes asociadas ás altas temperaturas. En España existen ferramentas de seguimento destes efectos, como o sistema MoMo, de monitorización da mortalidade diaria por todas as causas, desenvolvido polo Instituto de Saúde Carlos III, dependente do Ministerio de Sanidade.
Outro dos proxectos internacionais que analizan esta relación entre cambio climático e saúde é ‘Lancet Countdown’, no que tamén participa Triñanes. Esta iniciativa busca “monitorizar e cuantificar” os efectos do cambio climático na saúde humana, avaliando cantas persoas están expostas e de que maneira afecta esta exposición á mortalidade e a outros indicadores.
O estrés térmico non se manifesta só a través de golpes de calor ou problemas físicos inmediatos. Tamén pode derivar en esgotamento mental, perda de capacidade de concentración ou diminución da produtividade laboral. “O que estamos a atopar é que, en xeral, todos eses impactos están a medrar”, resume Triñanes.
O último informe europeo de ‘Lancet Countdown’ sinala, ademais, que Galicia é a rexión de España con maior perda de superficie arborada, con arredor de 275.600 hectáreas perdidas entre 2016 e 2023. A redución da cobertura vexetal é un dos factores que poden agravar os efectos da calor, xunto co incremento de episodios de seca e a expansión de enfermidades transmitidas por vectores, como mosquitos ou tábanos, que segundo Triñanes “se están a expandir” por todo o continente.
Desde a USC, o traballo de LABSIS busca achegar ferramentas que permitan anticipar estes impactos e orientar as decisións urbanísticas. A través da combinación de datos satelitais, simulacións e proxeccións climáticas, o modelo pretende contribuír a deseñar cidades máis preparadas para afrontar un escenario de temperaturas máis elevadas e episodios de calor máis frecuentes.
