Houbo un tempo no que conectar dúas escolas separadas por unha fronteira requiría pouco máis ca unha radio, unha antena improvisada e a vontade de compartir historias. O que comezou como unha experiencia educativa entre Galicia e Portugal acabou converténdose nun proxecto colectivo que, tres décadas despois, continúa reivindicando a comunicación como ferramenta para preservar a memoria, transmitir o patrimonio e achegar xeracións. A Asociación Cultural e Pedagóxica Ponte… nas Ondas! (PNO!) celebra os seus 30 anos de historia cunha exposición que recupera as orixes dunha iniciativa nacida nas aulas e que conseguiu transformar a radio escolar nunha ponte entre as dúas beiras do Miño. A mostra, titulada “Un modelo para o mundo. 30 anos de Ponte… nas Ondas!”, foi inaugurada este xoves no Claustro Alto do Colexio de Fonseca, en Santiago de Compostela, onde permanecerá aberta ata o próximo 20 de novembro.
A exposición, integrada no programa Outono Cultural 2026, percorre a evolución dunha experiencia que comezou en 1995 e que permitiu converter milleiros de nenos e nenas en protagonistas da transmisión da súa identidade cultural compartida. O proxecto naceu coa intención de superar fronteiras xeográficas e culturais, utilizando a comunicación escolar para achegar o patrimonio galego-portugués ás novas xeracións. Co paso dos anos, aquela primeira emisión de radio deu lugar a novas formas de participación, publicacións, encontros e experiencias dixitais que ampliaron o alcance da iniciativa. Agora, tres décadas despois, a súa historia pode percorrerse mediante arquivos sonoros, vídeos, fotografías, ilustracións, códigos QR e unha pantalla táctil, nunha proposta que aposta pola participación do público e que recibirá nas próximas semanas a visita dunha decena de centros educativos galegos.
UNHA EXPOSICIÓN PARA CELEBRAR 30 ANOS TENDENDO PONTES ENTRE GALICIA E PORTUGAL
A inauguración da mostra reuniu representantes do ámbito educativo, cultural e institucional arredor dunha iniciativa que leva tres décadas vinculando as escolas coa transmisión do patrimonio galego-portugués. No acto participou alumnado do CEIP da Ramallosa, de Teo, centro integrante da Rede de Centros Modelo Ponte… nas Ondas!, así como responsables da Universidade de Santiago de Compostela, da Xunta de Galicia e da propia asociación organizadora.
Entre os participantes estiveron Ana Cabana Iglesias, vicerreitora de Cultura, Lingua e Patrimonio da USC; Ángel Miramontes, director xeral de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia; Carlos Toural, decano da Facultade de Ciencias da Comunicación da USC; e Santiago Veloso, presidente de Ponte… nas Ondas!. Todos eles participaron na apertura dunha exposición que reivindica o papel da escola como espazo de creación, comunicación e transmisión da memoria colectiva.
A mostra estará dispoñible no Claustro Alto do Colexio de Fonseca ata o 20 de novembro e, segundo avanzou a organización, unha decena de centros escolares de diferentes puntos de Galicia visitarán a exposición nas próximas semanas. Deste xeito, o proxecto continúa mantendo a súa vinculación co alumnado, que foi precisamente o protagonista da experiencia desde as súas orixes.
“SÓ A PUNTA DO ICEBERG”: AS VIVENCIAS DE MILLEIROS DE ESCOLARES E DOCENTES
Durante a inauguración, o presidente de Ponte… nas Ondas!, Santiago Veloso, explicou que a exposición permite coñecer unha parte da longa historia da iniciativa, pero advertiu de que resulta imposible recoller nunha única mostra todas as experiencias acumuladas durante tres décadas.
“Só a punta do iceberg, unha mínima parte do que viviron milleiros de alumnos, alumnas e docentes que desde 1995 pasaron pola nosa ponte”, afirmou Veloso, en referencia á cantidade de persoas que participaron no proxecto ao longo da súa traxectoria.
O presidente da asociación lembrou que detrás dos materiais expostos existen tamén emocións, lembranzas e relacións construídas mediante a participación das comunidades educativas. Unha experiencia que, segundo explicou, naceu “para cruzar fronteiras, tender pontes entre a escola e a sociedade e transmitir ás novas xeracións o patrimonio galego-portugués, dándolle voz ás persoas portadoras”.
Esta última idea constitúe un dos elementos fundamentais de Ponte… nas Ondas!: a transmisión do patrimonio non se limita ao estudo de contidos nas aulas, senón que incorpora a participación das persoas que conservan e comparten os coñecementos, as historias e as expresións culturais das comunidades.
O 29 DE MARZO DE 1995: DEZASEIS ESCOLAS E DOCE HORAS DE RADIO
O percorrido histórico da exposición comeza nunha data concreta: o 29 de marzo de 1995. Aquel día, dezaseis escolas de Galicia e Portugal, situadas a ambas as beiras do Miño, participaron nunha xornada de radio escolar organizada con motivo da inauguración da ponte internacional entre Salvaterra e Monção.
A experiencia consistiu nunha emisión histórica de doce horas de radio, coa que os escolares participaron na celebración da apertura dunha infraestrutura que conectaba fisicamente os dous territorios. A iniciativa educativa aproveitou aquel acontecemento para construír tamén unha ponte simbólica mediante as voces dos estudantes e a comunicación radiofónica.
A exposición recupera ese momento fundacional a través dunha liña do tempo e de material documental da época, permitindo ao visitante comprender como unha experiencia inicialmente vinculada á radio escolar acabou dando lugar a un proxecto cultural e pedagóxico de longo percorrido.
Un dos detalles que mellor representa os seus comezos é a imaxe daquela primeira antena pendurada dun pau, un recurso sinxelo que contrasta co desenvolvemento tecnolóxico alcanzado posteriormente pola iniciativa.
DAS CINTAS DE CASETE Á PRIMEIRA EMISIÓN POR INTERNET EN 1997
A transformación tecnolóxica de Ponte… nas Ondas! ocupa un lugar destacado no relato da exposición. Desde aquela primeira experiencia de 1995, o proxecto foi incorporando novas ferramentas de comunicación que permitiron ampliar as posibilidades de participación das escolas.
Nos seus primeiros anos, as cintas de casete formaban parte dos recursos utilizados para traballar cos contidos radiofónicos. Porén, a iniciativa comezou axiña a explorar outras formas de difusión e, en 1997, realizou a súa primeira emisión por Internet, un paso especialmente significativo dentro da evolución do proxecto.
Co transcurso dos anos, aquela experiencia radiofónica foi transformándose ata chegar ao concepto actual de “radiovisual”, un formato híbrido e dixital que amplía as posibilidades de participación dos centros educativos e combina diferentes linguaxes e soportes de comunicación.
Esta evolución permite seguir o percorrido dunha iniciativa que comezou utilizando recursos radiofónicos elementais e que foi incorporando ferramentas dixitais ao seu funcionamento, sen abandonar a súa finalidade de conectar o alumnado coa identidade e o patrimonio cultural compartidos.
A ESCOLA COMO PONTE COS CONTOS, A MÚSICA E A MEMORIA DOS AVÓS
A vicerreitora de Cultura, Lingua e Patrimonio da Universidade de Santiago de Compostela, Ana Cabana Iglesias, destacou durante a inauguración a capacidade de Ponte… nas Ondas! para establecer relacións que van máis alá da fronteira xeográfica entre Galicia e Portugal.
Segundo explicou, o proxecto conseguiu tecer vínculos entre o profesorado e o alumnado das dúas beiras do Miño, pero tamén entre persoas de diferentes xeracións. Nese sentido, sinalou que a iniciativa “suavou unha fronteira moi importante, que é a idea de que o patrimonio inmaterial estaba fóra das aulas e da xente nova”.
A representante da USC reivindicou especialmente a participación das escolas na transmisión dos coñecementos culturais e familiares. “É moi interesante que a escola se preste a ser esa ponte cos contos, a música e os coñecementos dos avós e das avoas”, afirmou.
As súas palabras puxeron o foco nun dos trazos que caracterizan a experiencia: a posibilidade de que os estudantes coñezan e transmitan expresións do patrimonio inmaterial a través da comunicación, establecendo unha relación directa entre o ámbito educativo, as persoas maiores e a memoria cultural das comunidades.
O RECOÑECEMENTO DA UNESCO EN 2022 E UN PROXECTO QUE VAI MÁIS ALÁ DA RADIO
O director xeral de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, Ángel Miramontes, tamén participou no acto e eloxiou a mostra, que cualificou como unha “magnífica exposición”. Durante a súa intervención, destacou o impulso que supuxo a inscrición da UNESCO en 2022 para dar maior visibilidade á repercusión do proxecto.
Miramontes puxo en valor a evolución dunha iniciativa que, co paso dos anos, foi ampliando as súas actividades e os seus formatos. Segundo destacou, a diversificación de Ponte… nas Ondas! “vai moito máis alá da radio, abarcando xornadas, publicacións e exposicións”.
O representante da Xunta incidiu así na capacidade do proxecto para desenvolver novas propostas culturais e pedagóxicas a partir dunha experiencia inicialmente centrada na comunicación radiofónica entre centros educativos.
“INOVOU ANTES DE QUE EXISTISE O CAMPO DA INNOVACIÓN DIXITAL”
Pola súa banda, o decano da Facultade de Ciencias da Comunicación da USC, Carlos Toural, destacou o carácter innovador dunha iniciativa que comezou a desenvolver experiencias de comunicación colectiva antes de que a cultura dixital adquirise o protagonismo actual.
Toural subliñou que Ponte… nas Ondas! “inovou mesmo antes de que existise o propio campo da innovación no ámbito da cultura dixital”, unha valoración coa que puxo en perspectiva a evolución tecnolóxica e educativa do proxecto ao longo das últimas tres décadas.
O decano reivindicou tamén o traballo de creación colectiva que caracteriza a iniciativa e destacou que leva trinta anos utilizando a comunicación para “tecer identidade e tecer o común a través da comunicación”.
A súa reflexión enlaza coa evolución histórica que presenta a exposición, desde as primeiras emisións escolares ata os formatos híbridos actuais, e coa utilización da comunicación como ferramenta para construír relacións entre comunidades educativas.
UNHA EXPOSICIÓN INTERACTIVA CON AUDIOS, VÍDEOS, CÓDIGOS QR E PANTALLA TÁCTIL
A mostra “Un modelo para o mundo. 30 anos de Ponte… nas Ondas!” non está concibida como unha exposición exclusivamente documental ou estática. A proposta ofrece unha experiencia participativa na que os visitantes poden escoitar, observar e interactuar con diferentes materiais relacionados coa memoria cultural galego-portuguesa.
O percorrido incorpora códigos QR, arquivos sonoros e videográficos, ilustracións e unha pantalla táctil, ademais dunha liña do tempo que permite seguir os principais momentos da evolución do proxecto. Estes recursos presentan diferentes testemuños da actividade desenvolvida desde 1995 e permiten coñecer os cambios tecnolóxicos e comunicativos que experimentou Ponte… nas Ondas!.
A exposición combina así a recuperación de materiais históricos coa utilización de ferramentas dixitais para achegar o seu contido ao público. Esta forma de presentar a mostra tamén conecta coa propia evolución da iniciativa, que pasou da radio convencional á comunicación por Internet e, posteriormente, ao formato radiovisual.
UNHA DECENA DE CENTROS GALEGOS VISITARÁN A MOSTRA ATA O 20 DE NOVEMBRO
A exposición permanecerá aberta no Claustro Alto do Colexio de Fonseca, en Santiago de Compostela, ata o próximo 20 de novembro, dentro do programa Outono Cultural 2026. Durante as próximas semanas, está previsto que unha decena de centros escolares de diferentes puntos de Galicia visiten a mostra para coñecer a historia e os materiais reunidos.
Esta participación de novos estudantes permite manter a relación co ámbito educativo que deu orixe ao proxecto hai tres décadas. O alumnado actual terá a oportunidade de descubrir como outros escolares participaron no desenvolvemento dunha experiencia que comezou coa radio e foi ampliando as súas posibilidades de comunicación e creación colectiva.
Trinta anos despois daquela emisión de doce horas celebrada entre Salvaterra e Monção, Ponte… nas Ondas! continúa reivindicando o papel das escolas na transmisión do patrimonio cultural galego-portugués. A exposición de Fonseca recupera as voces, os materiais e as experiencias que fixeron posible ese percorrido, desde a primeira antena pendurada dun pau ata os actuais formatos radiovisuais.
Coa participación de milleiros de estudantes e docentes ao longo da súa historia, o proxecto mantén o propósito co que naceu: cruzar fronteiras, achegar a escola á sociedade e transmitir ás novas xeracións unha memoria cultural compartida. Unha historia que a mostra invita agora a coñecer, escoitar e percorrer desde Santiago de Compostela.
